پنل کاربر سبد خرید
ورود / عضویت



ورود
عضویت
بازیابی رمز
ورود / عضویت
۰
دستورالعمل زراعت زعفران
دستورالعمل زراعت زعفران

دستورالعمل زراعت زعفران

تبلیغات
دستورالعمل زراعت زعفران
زعفران به عنوان گران قیمت ترین محصول کشاورزی، دارویی و ادویه ای جهان جایگاه ویـژه ای در بین محصولات صنعتی و صادراتی ایـران دارد. در بـین گیاهـان زراعـی ایـران، زعفـران مناسـب ترین زراعت انتانسیو (کشت متراکم) برای نقاط محروم و دور افتاده کشـور اسـت، چـرا کـه اغلـب منـاطق زعفران کـاری کشـور در فاصـله دوری از مرکـز واقـع شـده و فاقـد اسـتعدادهای صـنعتی و امکانات تولیدی دیگر می باشند و چـون در محـدودیت شـدید و ادواری آب کشـاورزی نیـز بسـر می برند، این محصول به عنوان محصولی فـوق اسـتراتژیک بـرای ایـن منـاطق و سـایر منـاطقی کـه قابلیت کشت این محصول با ارزش را دارند محسوب می گردد.

زراعت زعفران

از ویژگی های خاص این محصـول علاوه بر نیاز کم آبی، می توان به امکان بهره برداری از آن به مدت 5 تا 7 سال در یک نوبت کاشت و ماندگاری محصول به مدت طولانی، سهولت حمل و نقل، عدم نیـاز زراعـت آن بـه ماشـین آلات سـنگین و تکنولـوژی پیچیـده، تـوان جـذب نیـروی کـار زیـاد در زمـان برداشـت، آبیـاری آن در زمان های غیر بحرانی نیاز آبی سایر گیاهان اشاره کرد. همچنین افزایش مصارف صنعتی - دارویـی و غذایی آن موجب افزایش قیمت زعفران و توسعه سریع زیر کشت زعفران گردیده است.

دستورالعمل زراعت زعفران

اهمیت زعفران کاری در ایران

اهمیت زعفران کاری در ایران از جنبه های گوناگون، نظیر بهره وری بالای آب در مقایسه با سایر گیاهان زراعی و باغی با (توجه به اینکه سطح وسیعی از اراضی قابل کشت ایران در مناطق خشک و نیمه خشک واقع شده اند)، اشتغال روستاییان و جلوگیری از مهاجرت آن ها با (توجه به سیاست دولت مبنی بر تمرکز زدایی از شهرهای بزرگ)، درآمد زایی آن نسبت به سـایر گیاهـان زراعی و باغی (تنها گیاهی است که واحد خرید و فروش آن به جای تن و کیلـوگرم، مثقـال و گرم می باشد) و همچنین از لحاظ توسعه صادرات غیر نفتی با (توجه به سیاست دولـت مبنـی بـر افزایش صادرات غیرنفتی) قابل بررسی می باشد.

ایران بزرگترین تولید کننده زعفران در دنیا می باشد. این گیـاه عـلاوه بـر ایـران، در منـاطق دیگری از جهان، از جمله اسپانیا، هند، یونان، آذربایجان، مراکش، ایتالیا و در افغانسـتان کشـت می شود. در حال حاضر ایران 80 درصد تولید جهانی زعفران را به خـود اختصـاص داده اسـت و در این میان استان خراسان 98 درصد تولید آن را به خود اختصاص داده است. کشت زعفـران در سایر استان های کشور نیز در حال گسترش می باشد و نواحی مختلفی از ایران از جمله استان زنجـان پتانسیل کشت و پرورش آن را دارا می باشند.

سطح زیر کشت سالیانه زعفران در ایران به طور دائم رو به افزایش اسـت بـه طوری کـه سـطح زیر کشت این محصول از 50 هزار هکتار در سال 1386 بـه حـدود 75 هـزار هکتـار در سـال 1392 افزایش یافته است و میزان تولید آن در سال 1392 به 320 تـن رسـید. هم چنین میـانگین عملکـرد زعفران در استان خراسان 3/35 کیلوگرم در هکتار گزارش شد.

توسعه کشت زعفران در استان زنجان

با وجود اینکه استان زنجان دارای آب و هوای سـرد مـی باشـد، امـا از نظـر حاصل خیزی خاک دارای پتانسیل های لازم برای کشت زعفران بوده و از نظر آب و هوایی نیز در برخی منـاطق تقریبـاً شباهت زیادی به شـهرهای زعفـران خیـز اسـتان خراسـان دارد.

زعفـران عـلاوه بـر اینکـه بـه لحـاظ اقتصادی از ارزش بالایی برخوردار است و قابلیت صادرات به بازارهـای جهـانی را دارد، از لحـاظ هزینه های تولید نیز در صورت ارائه آموزش های مورد نیاز به کشاورزان می تواند هزینـه کمتـری را به خود اختصاص دهد و در کنار سایر تولیدات کشاورزان استان زنجـان یـک منبـع درآمـد مسـتمر برای آن ها باشد. با توجه به اینکه استان زنجـان بـا محـدودیت آبـی در بخـش کشـاورزی مواجـه است، نیاز این گیاه به آب دقیقاً زمانی است که گیاهان دیگر عمدتاً برداشت شده انـد و زعفـران در دوره رشد خود می تواند از بارش های پاییزه در این استان اسـتفاده کنـد.

در نتیجـه مـی تـوان گفـت کشت زعفران با هر وسعتی که در استان صورت گیرد بـه لحـاظ آب مـورد نیـاز محـدودیتی بـرای کشاورزان ایجاد نخواهد کرد. با توجه به مناسب بودن شرایط آب و هـوایی و حاصل خیزی خـاک در استان زنجـان، کشـت زعفـران بـرای اولـین بـار در سـال 1389 در شهرسـتان ابهـر در زمینـی بـه مساحت 4 هکتار آغاز شد و محصول با کیفیتی به دست آمـد. در سال های اخیـر میـزان کشـت آن علاوه بر ابهر در سایر شهرستان های استان از جمله ماهنشان، ایجـرود، خدابنـده، زنجـان و خرمـدره نیز افزایش یافته است.

دستورالعمل زراعت زعفران

با این حال کشت و کار زعفران در استان در مراحـل اولیـه رشـد خـود می باشد و امیـد اسـت بـا گسـترش کشـت ایـن گیـاه اسـتراتژیک در جهـت افـزایش تنـوع محصولات و درآمدزایی کشاورزان و توسعه کشت و فرآوری آن، قدم سازنده ای در جهت رونـق اقتصادی استان زنجان و کشور عزیزمان برداشته شود.

موارد استفاده زعفران

رایج ترین مـورد مصـرف زعفـران، اسـتفاده از آن بـه عنـوان چاشـنی در غـذاها مـی باشـد. در سال های اخیر به دلیل گرایش جامعه به مصرف افزودنی های طبیعی، اسـتفاده از زعفـران بـه عنـوان یک رنگ دهنده و طعم دهنده طبیعی رو به فزونی گذاشته است. این گیاه از نظر خصوصیات ویژه دارویی بسیار حائز اهمیت می باشد.

دستورالعمل زراعت زعفران

از جمله کاربردهـای دارویـی آن کـه از سـالیان گذشـته مـورد استفاده قرار می داده اند می توان به درمان بیمـاری هـایی هم چـون سـرماخوردگی، آبلـه، افسـردگی، آلزایمر، آسم، سرطان، طاعون و بیماری های تنفسی اشاره کرد. امروزه پژوهش های علمی خـواص ضدسرطانی، ضدتومور، ضدجهش (جلوگیری از جهش) و آنتی اکسیدانتی و آن را به خـوبی ثابـت کرده است. از دیگر موارد مصرف این گیاه می توان به کاربرد آن در صنایع نساجی و تولید روغـن زعفران اشاره کرد.

دستورالعمل زراعت زعفران

شرایط آب و هوایی

زعفـران در نـواحی مدیترانه ای و زمـین هـای خشک و نیمه خشک و در مناطقی کـه دارای زمستان های ملایم باشند به خوبی می روید. این گیاه به سرما مقاوم می باشد و دوره های کوتاه مدت زیر پوشش برف زنده می ماند. در ارتفاع بین 1300 تا 2300 متـر از سـطح دریا عملکـرد خـوبی را نشان داده است.

گیاهشناسی زعفران

زعفران زراعی با نام علمی Crocus sativus L از خـانواده زنبقیـان (Iridaceae) و از جـنس کروکـوس (Crocus) اسـت. زعفـران گیـاهی چند سـاله و روز کوتـاه اسـت. تعـداد کرومـوزم گونه هایی که در ایران شناسایی شده بین 2n=20 و 2n=24 متغیر است. زعفران فاقد ساقه هوایی است، از این رو مزرعه زعفران حالت چمن زار دارد که بوتـه هـای چمـن بـه ارتفـاع نسـبتاً زیـادی روئیده باشند. ساقه زیرزمینی زعفران را بنه یا کورم می نامند.

بنه مدور، سخت، گوشـت دار و بـه رنگ سفید بوده که توسط غشایی از الیاف طولی و مـوازی قهـوه ای رنـگ پوشـیده شـده اسـت. وزن بنه های زعفران بین 1 تا 20 گرم تغییر می کنـد. از قسـمت تحتـانی بنـه و از روی دایره محیطی ریشه های افشان و کوتاه می رویند. از جوانه هـای جـانبی و انتهـایی هـم ریشـه هـای انقباضی به تعداد 3 تا 5 عدد به وجود آمده که وظیفه آن در دوره معینی از رشـد گیـاه، جـذب و ذخیره آب و مواد کانی است.

در رأس کورم ها، بسته به درشتی آن ها از 1 تا 4 جوانه رأسی دیـده می شود. جوانه های رأسی ایجاد گل و برگ می کنند. از هر جوانه رأسی معمولاً یک و بـه نـدرت 2 تا 3 گل ظاهر می شود. بنه های جدید اغلب در بـالای کـورم هـای قبلـی و بـه تعـداد کمتـر در اطراف و قاعده بنه قبلی به وجود می آیند. به همین جهت با وجود این که بنه هـا در عمـق نسـبتاً زیاد خاک نزدیک 15 تا 20 سانتی متری کشت می شوند، لیکن هر ساله بنه هـای جدیـد بـه سـطح خاک نزدیک می گردند.

دستورالعمل زراعت زعفراناندام های مختلف گیاه زعفران: 1. برگ 2. گلبرگ 3. بساک 4. کلاله 5. میله 6. برگ های فلسی خارجی 7. تخمدان 8. تخمک 9. برش عرضی تخمدان 10. ریشه 11. بنه

برگ ها در جنس کروکوس باریک، بلند و ناودانی و معمولاً دارای یک نوار سفید در وسط می باشند. برگ های زعفران به طور مستقیم از روی بنه مادری خارج می گردند. برگ های این گیاه سرنیزه ای، باریک و به ارتفاع 30 سانتیمتر است. مجموعه برگ ها و گل ها در داخل یک پوشش نازک و سفید رنگ اسپاتی شکل، به نام چمچه که از روی بنه می روید، قرار دارند این اولین اندامی است که سطح خاک را شکافته و از خاک بیرون می آید.

گل ها ابتدا به صورت غنچه در داخل چمچه بوده که با تابش آفتاب به گل تبدیل می شوند. معمولاً بعد یا هم زمان با ظهور گل ها، برگ ها نیز ظاهر می شوند. برگ ها در داخل چمچه زرد رنگ بوده که بعد از خروج از خاک و جذب نور و سنتز کلروفیل سبز رنگ می شوند. گـل زعفـران اولـین انـدامی اسـت کـه در اوایـل پـاییز ظـاهر مـی شـود. در سـال اول کشـت بـه علـت ضـعف بنـه هـا و عـدم اسـتقرار کامـل آن هـا در خـاک، جوانـه هـای گـل تـوان کـافی بـرای رویـش ندارنـد. پوشـش گـل یـا گلپـوش هـا در زعفـران شـامل سـه کاسـبرگ و سه گلبرگ می باشد.

گلپوش ها در رأس به صورت قطعات مجزا و در قاعده به طور متصل و به شکل زنگوله می باشند که لوله گل نسبتاً طویلی را تشکیل می دهند. خامه، میله باریک و بلندی است که از روی تخمدان بیرون می آید و در انتها به سه کلاله قرمز عنابی ختم می شود. طول هر رشته کلاله در حدود 3-2 سانتی متر است. هر رشته کلاله ظاهری بوقی شکل دارد.

قسمت مورد استفاده زعفران (محصول زعفران) همین کلاله سه شاخه آن می باشد که به هنگام برداشت میله خامه نیز با آن همراه است. گرچه همراه بودن خامه با کلاله زعفران از قیمت آن می کاهد، لیکن مردم ایران به ویژه استان خراسان ترجیح می دهند از زعفران دسته ای که خامه آن به کلاله متصل است استفاده کنند. کلاله حاوی متابولیت های ثانویه ارزشمندی چون سافرانال، پیکروکروسین و کروسین می باشد که به ترتیب عامل عطر، طعم و رنگ محصول زعفران می باشند.

دستورالعمل زراعت زعفران

در زعفران تکامل ساقه، برگ و ریشه از آبان تا اسفند می باشد. تولید بنه های جدید بعد از گلدهی و در آذر ماه شروع می شود. در اردیبهشت ماه برگ ها شروع به زرد شدن می کنند و می توان از آن برای تغذیه دام استفاده کرد. از اردیبهشت تا شهریور اندام می کنند، ولی بنه ها به ظاهر در خواب هستند.

مراحل فنولوژیکی بر اساس رشد اندام های هوایی

مراحل رشد گیاه زعفران را می توان به سه مرحله مشخص تقسیم نمود.

الف) مرحله رشد زایشی: این مرحله که از نظر تولید کنندگان مهم ترین مرحله رشد گیاه است در پاییز همراه با سرد شدن هوا شروع می گردد. عامل محرک شروع این مرحله انجام آبیاری مزرعه در پاییز است. هر چند به ظاهر و از نظر تولید کننده این مرحله از شروع آبیاری و ظهور اولین گل شروع و با ظهور آخرین گل به پایان می رسد و طول آن 15 - 25 روز می باشد ولی از لحاظ فیزیولوژیکی این مرحله از مدت ها قبل شروع گردیده است.

دستورالعمل زراعت زعفران

ب) مرحله رشد رویشی: این مرحله طولانی ترین مرحله فنولوژیکی زعفران تلقی می شود و شروع آن بلافاصله پس از ظهور گل می باشد، در مواردی نیز برگ همزمان با گل از خاک خارج می شود (زمانی که آبیاری اول زودتر از زمان مطلوب صورت پذیرد). این مرحله از اواخر آبان ماه شروع و تا آخر اردیبهشت ماه ادامه می یابد و حداقل 6 ماه به طول می انجامد.

دستورالعمل زراعت زعفران

ج) مرحله رکود: این مرحله با زرد شدن برگ ها در بهار شروع شده و با انجام اولین آبیاری در پاییز به اتمام می رسد. معمولاً طول این دوره 5 ماه است و به دلیل این که در این مرحله هیچ گونه عملیات زراعی ویژه ای صورت نمی گیرد، اهمیت آن برای تولید کنندگان اندک می باشد و باور عمومی به استراحت نمودن بنه و آمادگی برای تولید گل در فصل پاییز می باشد.

مراحل فنولوژیکی زعفران بر اساس تکامل اندام های زیرزمینی

این گیاه از طریق بذر قابل تکثیر نیست و تنها راه تکثیر آن از طریق ساقه زیرزمینی به نام بنه می باشد. وزن بنه یکی از عوامل اصلی است که ظرفیت این گیاه را برای گل دهی تعیین می کند. میزان عملکرد زعفران در سال اول به شدت متأثر از اندازه و ذخایر کورم هایی است که به عنوان بذر کشت می شوند و این کورم ها با رشد و نمو خود در سال اول از زمان کشت تا پایان دوره رشد سبب به وجود آمدن کورم های دختری می شوند که به عنوان بذر گیاه در سال دوم محسوب خواهند شد و کورم های تولید شده جدید نیز به صورت تسلسل عملکرد سال های بعدی را متأثر می کنند.

معمولاً عمر بنه زعفران کوتاه است و پس از گلدهی و تولید بنه جدید (بنه دختر) بنه مادر از بین می رود. لذا مراحل نموی از تشکیل بنه دختر شروع و به تکمیل بنه دختر نسل بعد ختم می گردد. در روی هر بنه مادر تعدادی چشم وجود دارد که با فعال شدن این مریستم ها تکامل بنه دختر آغاز می شود. تعداد جوانه های قابل تبدیل به بنه دختر را در یک بنه کامل تا 10 عدد گزارش نموده اند.

زمان شروع فعالیت این مریستم ها بعد از اتمام گلدهی بنه مادر در اواسط پاییز (15 آبان تا 15 آذر) شروع می شود. معمولاٌ این مریستم در راس بنه مادر فعال می شود، به عبارت دیگر بنه دختر معمولاٌ در بخش بالایی بنه مادر تشکیل می گردد. تعداد بنه دختر تولید شده از هر بنه مادر رابطه عکس با اندازه آن دارد و چنانچه اندازه بنه کوچک باشد ممکن است گلدهی آن با اشکال مواجهه گردد.

اکولوژی زعفران

زعفران گیاهی نیمه گرمسیری است و در مناطقی که دارای زمستان های ملایم و تابستان های گرم و خشک باشد به خوبی رشد و نمو می کند و در ارتفاعات بین 1300 تا 2300 متر از سطح دریا عملکرد خوبی را نشان داده است. دامنه تحمل گیاه زعفران از 20- درجه تا 40 درجه سانتیگراد می باشد. بخش اعظمی از طول فصل رشد این گیاه مواجه با یخبندان های زمستانه است، لذا می توان این گیاه را یک گیاه مقاوم به سرما به حساب آورد.

اراضی آفتاب گیر و بدون درخت که در معرض بادهای سرد نیز نباشد برای رشد زعفران مناسب است. در زعفران دمای خاک برای رشد و نمو بیش از دمای هوا حائز اهمیت است. هر چند دمای خاک نیز تابع دمای هوا است ولی میزان نوسانات کوتاه مدت آن کمتر از دمای هوا می باشد.


مرحله کاشت زعفران

تهیه زمین

برای تهیه زمین به منظور کاشت زعفران، لازم است در فصل پاییز یا زمستان زمین مورد نظر را تا عمق 30-20 سانتی متری شخم زد. اگر زمین دارای کلوخ باشد به کمک دیسک ها کلوخ را از بین برده و پس از آن حدود 30 تن در هکتار کود دامی پوسیده به زمین اضافه کرده و به کمک دیسک با خاک مخلوط می کنند.

انتخاب کورم (پیاز) جهت کاشت

تکثیر زعفران منحصراً به وسیله پیاز آن رایج و متداول است. انتخاب و تهیه پیاز آن برای کشت بسیار مهم است به طوری که کمیت و کیفیت مرغوب محصول زعفران بستگی زیادی به جنس خوب و ماهیت پیاز آن دارد. در انتخاب پیاز باید دقت شود که از پیازهای 2 تا 3 ساله سالم و بدون زخم و درشت و جوانه های روی آن بدون آسیب باشد، انتخاب کرد.

اندازه پیاز زعفران متفاوت بوده و معمولاً پیازهای درشت (8 گرم و بالاتر) و بدون زخم و خراشیدگی و عاری از هر نوع بیماری برای بذر انتخاب می شوند. بنه ها بهتر است قبل از کاشت با سموم قارچ کش از قبیل سرزان، تری تیزان، گرامنیون، بنومیل و ... به نسبت 300 گرم سم برای 100 کیلوگرم بنه ضدعفونی شوند. در موقع کاشت بهتر است پولک یا لایه خشک انتهای بنه به همراه مقداری از پوسته آزاد روی بنه جا شود تا جذب آب به وسیله بنه آسان تر و جوانه زدن آن سریع تر انجام شود. مقدار کاشت بنه بسته به ریزی و درشتی از 3 - 10 تن در هکتار متغیر است.

از هر پیاز که در سال اول در زمین کاشته می شود سالانه کورم های جدید (کورم دختری) از محل جوانه های تقریباً مسطح و دایره ای شکل روی پیاز اصلی تولید می گردد، این غده ها نیز به نوبه خود در سال های بعد غده های دیگری به وجود می آورند به طوری که در سال های هفتم تا دهم تراکم کورم ها به صورت مجموعه بزرگی از پیازهای ریز و درشت در می آید، در این موقع باید زمین را برگرداند و پیازها را بیرون آورد و پیازهای مرغوب را برای کاشت در مزرعه جدید انتخاب نمود.

دستورالعمل زراعت زعفران

خاک مناسب

زعفران گیاهی است که برخلاف محدود شدن زراعت آن به نقاط خاصی از جهان، در بسیاری از خاک های زراعی موجود قابلیت تولید دارد. با توجه به این که بنه زعفران مدت نسبتاً زیادی 5 - 7 سال در زمین باقی می ماند، خاک زمین باید ترکیبی از شن و رس باشد تا بنه بتواند در این مدت علاوه بر تأمین مواد غذایی، در مقابل شرایط خاص منطقه ای نیز مقاومت نماید.

خاک مزرعه زعفران بهتر است دارای ساختمان متوسط با نفوذپذیری خوب باشد. این گیاه به مواد غذایی فراوان احتیاج ندارد، لذا خاک های بسیار حاصل خیز به علت افزایش رشد سبزینه ای برای کشت زعفران مناسب نیست. البته در صورتی که علاوه بر گل، علوفه زعفران نیز برداشت گردد، به ازای برداشت هر تن علوفه 10/2 کیلوگرم نیتروژن، 3/2 کیلوگرم پتاسیم از خاک خارج خواهد شد.

این گیاه در خاک های لومی، سیلیسی، رسی، آهن دار و گچی با pH بین 8 - 7 رشد خوبی دارد. چون در خاک های حاوی کلسیم مواد آلی خوب تجزیه می گردند، چنین خاک هایی برای زعفران توصیه گردیده اند. زعفران عناصر غذایی فراوانی از خاک برداشت نمی کند.

جمع آوری پیاز زعفران

برای احداث مزارع جدید زعفران، تهیه و انتخاب بنه های مرغوب جهت کاشت حائز اهمیت است. بنه زعفران را می توان پس از برداشت از خاک به انبار یا مزرعه دیگری منتقل نموده و یا با توجه به دوره خواب یا استراحت که تا پانزدهم مرداد ادامه دارد، می توان در این فاصله زمانی، نسبت به بیرون آوردن بنه اقدام کرد.

بهتر است ها بنه ها پس از بیرون آوردن از زمین کاشته شوند تا ضمن ادامه استراحت، در زمین جدید مستقر شوند. هر قدر فاصله بیرون آوردن بنه ها تا کاشت کمتر باشد بهتر است. بنه زعفران را می توان برای مدت چند ماه در انبار مناسب (سرد و خشک) نگهداری کرد ولی این امر باعث عدم توسعه فعالیت های فیزیولوژیکی اندام های زاینده گل شده و گلدهی در سال اول کشت را به شدت کاهش می دهد. در موقع انبار نمودن پیازها باید توجه کامل و دقیقی در حفظ و سلامت آن ها مبذول داشت.

اینگونه پیازها را باید در انبارهای مطمئن و سالم خنک و خشک که حرارت آن بین 2 تا 5 درج سانتیگراد باشد و دور از گزند و آسیب موش و حشرات نگهداری کرد. هنگام انبار کردن پیازها بهتر است آن ها را پهلوی هم به صورت پهن شده در انبار قرار داد تا هوا به اطراف آن ها برسد، روی هم انباشتن پیازها به صورت متراکم موجب فساد و تباهی آن ها می شود.

زمان و روش کاشت زعفران

بنه زعفران را از موقع خواب بنه (اوایل اردیبهشت ماه) تا اواسط مهرماه می توان کشت نمود ولی بهتر است از کاشت بنه در اواخر تیر و اوایل مرداد خودداری شود، زیرا به دلیل هوای گرم و درجه حرارت بالای خاک، رطوبت بنه ها در موقع جابجایی از بین رفته و به آن صدمه وارد می شود. متغیر بودن ایام کشت زعفران بستگی به موقعیت آب و هوایی و همچنین چگونگی وضعیت بارندگی سالانه و ریزش های جوی از نظر مقدار و پراکنش آن با توجه به مقدار رطوبت مناسب خاک برای شخم زدن عامل تعیین کننده کشت خواهد بود.

در مناطق زعفران خیز ایران از جمله استان خراسان شمالی، خراسان رضوی و خراسان جنوبی کشت زعفران اغلب در فاصله مرداد تا پایان شهریور صورت می گیرد. به نظر می رسد که شهریور ماه مساعدترین موقع برای کاشت زعفران در اکثر مناطق استان زنجان باشد، به خصوص که عوامل اقلیمی و آب و هوایی مطلوبی در طی این ماه ایجاد می شود و گرما و سرمای آزار دهنده ای وجود ندارد، در هر صورت موقع کاشت در هر منطقه باید دقیقاً متناسب با فاصله اولین آبیاری باشد به طوری که دوره به گل نشستن زعفران با سرمای شدید زمستانی مواجه نشود.

چند روز قبل از کاشت مزرعه را آبیاری کرده و پس از آماده شدن زمین و گاورو شدن آن برای سومین مرتبه شخم عمیق می زنند و پس از آن کلوخه ها را خرد کرده و کرت بندی می کنند. طول و عرض کرت ها با توجه به شیب زمین و قدرت جذب آب متغییر بوده و معمولاً در طول 30 و عرض 10 متر ایجاد می کنند، در روی این کرت ها بر روی ردیف های موازی که فاصله آن ها از یکدیگر حدود 25 سانتی متر است شیارهایی به عمق 15 تا 20 سانتی متر ایجاد می کنند و درون شیارها به دو روش منفرد و کپه ای مبادرت به کشت می نمایند.

در روش منفرد با فاصله 6 - 8 سانتیمتر از یکدیگر به مقدار 3 تن کاشته می شود و در روش کپه ای فاصله کپه ها 25 سانتی متر و مقدار بنه ها در هر کپه بین 3 تا 15 عدد می باشد. انجام این عملیات تا پایان شهریور به طول می انجامد و اولین آبیاری پس از کاشت در فاصله اول تا پایان مهر انجام می گیرد.


مرحله داشت زعفران

پیاز زعفران 7 تا 10 سال در مزرعه باقی می ماند و احتیاج به کاشت مجدد ندارد، بنابراین پس از گذشت 7 سال از کاشت مزرعه زعفران، پیازها به زمین جدید منتقل می شود، بدیهی است در جا به جایی و کاشت مجدد پیاز باید توجه داشت زمینی را برای مزرعه جدید انتخاب نمود که حداقل 7 تا 10 سال در آن زعفران کشت نشده باشد. مراقبت های معمول و جاری در مزارع زعفران به شرح زیر انجام می گیرد.

آبیاری

زعفران گیاهی است که به لحاظ آبیاری، برای مناطق خشک و نیمه خشک که با کمبود آب مواجه می باشند بسیار مطلوب است، زیرا بنه های زعفران از نیمه اردیبهشت که بارندگی های بهاره قطع می شود یک خواب با دوره 5 ماهه را طی کرده و نیاز به آبیاری ندارند. اما خارج از این محدوده، زعفران باید مانند هر محصول دیگری آبیاری شود. بسته به وضعیت آب و هوایی آبیاری از اواسط مهر تا دهه اول آبان ماه شروع می شود. اما اگر هوا گرم تر باشد زمان شروع آبیاری دیرتر و هرگاه سرما زودرس باشد در اوایل مهر مزرعه زعفران آبیاری می شود.

از آن جایی که در واقع رشد زعفران با آبیاری مزرعه آغاز شده و اولین مرحله رشد، شروع گلدهی است، در مناطقی که سطح زیر کشت زیاد و کمبود کارگر وجود دارد برای اینکه برداشت زعفران با مشکل مواجه نشود آبیاری بین قطعات و با فواصل چند روز تقسیم می شود تا گلدهی مزرعه در اوج خود با یکدیگر همزمان نشود، بنابراین اولین آبیاری در زعفران زمانی انجام می شود که سطح مزرعه خالی از گیاه است. با انجام آبیاری اول ابتدا گل ها و سپس برگ ها در سطح مزرعه آشکار می شوند. زارعین معمولاٌ به چهار آبیاری اکتفا می کنند که عبارتند از:

  • الف) آبیاری اول یا بسارآب: پس از اینکه با یک شخم سطحی، سطح مزرعه کاملاً خراش داده شد و کودها با خاک مخلوط شد در مهر ماه و حداکثر تا اوایل آبان ماه اولین آب به مزرعه داده می شود. تاریخ این آبیاری بسیار مهم می باشد و اگر به موقع انجام شود ابتدا گل ها از خاک خارج می شوند و بعد رشد سبزینه ای شروع می شود. در غیر این صورت اگر رشد سبزینه و گل با هم صورت گیرد چیدن گل را با مشکل مواجه می کند.
  • ب) آبیاری دوم یا زائیج آب: پس از برداشت گل و ظاهر شدن برگ ها صورت می گیرد. این آبیاری حدود یک ماه پس از آبیاری اول انجام می شود.
  • ج) آبیاری سوم یا کولش آب: آبی است که بعد از وجین و پخش کود به زمین داده می شود.
  • د) آب آخر یا زرد آب: آبی است که در پایان فصل رویش (اردیبهشت ماه) داده می شود.

کوددهی

کودهای ازته نیتراتی را به علت این که در آب سریعاً قابل حل می باشد می توان در سطح خاک پخش نمود ولی به دلیل تجزیه سریع کودهای آمونیاکی بهتر است پس از پخش با دستگاه شخم یا با وسایل مشابه دیگر با خاک مخلوط نمود.

در مورد کودهای فسفر و پتاس چون این کودها کمتر در خاک جا به جا می شوند و در مدت کوتاهی جذب سطحی کلوئیدهای رس و هوموس خاک می شوند از این رو این کودها در عمق خاک نزدیک ریشه به خاک داده می شوند. با توجه به مراتب فوق و با توجه به این که زعفران یک گیاه چندساله است که توسط کشاورزان در قطعات کوچک کشت می شود لذا می توان مصرف کودهای شیمیای را به نحو زیر توصیه نمود:

الف) در صورت استفاده از کود اوره، سوپرفسفات تریپل و سولفات پتاسیم بهتر است کل کود پتاس و فسفر قبل از کشت پیاز با شخم عمیق به زمین داده شود. کود اوره را به دو یا سه قسمت تقسیم نموده و یک سوم یا یک دوم آن را قبل از آب اول و یک دوم تا دو سوم دیگر کود را پس از خاتمه یخبندان های زمستانه به زراعت زعفران می دهند.

ب) در صورتی که قرار باشد از کود فسفات آمونیوم، اوره و سولفات پتاسیم استفاده شود در این صورت بهتر است کل کود پتاسی را در موقع تهیه زمین همراه با شخم عمیق و فسفات آمونیوم را قبل از آب اول و اوره را در خاتمه یخبندان های زمستانه به زراعت زعفران اضافه نمایند. میزان مصرف کود شیمیایی حدود 200 کیلوگرم کود فسفات آمونیوم و 100 کیلوگرم اوره در هکتار در سال اول می باشد. مصرف کود فسفره در سال های بعدی صورت نمی گیرد.

در سال دوم و سال های بعد هر سال در اواسط مهر ماه حدود 15 تن کود حیوانی کاملاً پوسیده در زمین پخش می شود و حدود 100 کیلوگرم نیز کود ازته به زمین داده می شود. 4 تا 5 روز پس از آبیاری اول وقتی که زمین گاورو شد یک شخم سطحی به عمق 5 تا 10سانتی متر به منظور سله شکنی و نرم شدن خاک و همچنین اختلاط کود با خاک انجام می گیرد که این عملیات موجب تسریع در رشد و میزان گلدهی زعفران می گردد.

وجین و مبارزه با علف های هرز

خسارت علف های هرز با توجه به چند ساله بودن زعفران و رشد سبزینه ای اندک گیاه در سال های اول رشد و استفاده زارعین از کودهای دامی آلوده قابل توجه می باشند. بنابراین وجین و مبارزه با علف های هرز ضروری به نظر می رسد. در مزارع زعفران اولین وجین بعد از برداشت گل ها (آبیاری دوم) انجام می شود تا علف های هرز از بین رفته و فاصله بین ردیف های زعفران که بر اثر رفت و آمد افراد گل چین فشرده شده است سله شکنی شده و سست گردد. برخی از علف های هرز رایج در مزارع زعفران در شکل های زیر آمده است.

دستورالعمل زراعت زعفران

چچم یک ساله

دستورالعمل زراعت زعفران

سلمه تره

دستورالعمل زراعت زعفران

یولاف وحشی

دومین وجین در صورت ضرورت به فاصله یک ماه از وجین اول جهت جلوگیری از استقرار علف های هرز زمستانه و وجین های بعدی ممکن است بنا به ضرورت، در بهار و یا تابستان جهت مبارزه با علف های هرز بهاره و تابستانه انجام گیرد. در هنگام خواب تابستانی می توان از کولتیواتورهای تراکتوری سبک و باغی برای وجین علف های هرز استفاده نمود.

در مورد مبارزه شیمیایی با علف های مزرعه باید توجه کرد که چون اثر این علف کش ها روی گیاه به طور کامل بررسی نشده است، لذا باید حتی الامکان به هنگام رشد بوته های زعفران از مصرف علف کش های شیمیایی خودداری شود. برخی از علف های هرز رایج در مزارع زعفران در شکل های زیر آمده است.

دستورالعمل زراعت زعفران

گالینزوگا

دستورالعمل زراعت زعفران

خرفه

دستورالعمل زراعت زعفران

دلپسند

آفات و بیماری های زعفران

موش: بزرگترین آفت مزارع زعفران موش است، هجوم موش ها به پیاز زعفران موجبات از بین رفتن آن ها را فراهم کرده و مزرعه را به نابودی می کشاند، موش ها در اثر زخمی کردن پیازها باعث فساد و زوال پیازها می گردند.

خرگوش: پیاز زعفران شیرین است لذا جوندگان به آن علاقه زیاد دارند، موش و خرگوش لطمه بزرگی به زراعت زعفران وارد می کنند. خرگوش با زخمی نمودن پیازها و خوردن برگ ها صدمه وارد می نمایند.

از دیگر آفاتی که توانایی ایجاد زیان اقتصادی به زراعت زعفران را دارند، می توان به کنه زعفران و تریپس زعفران اشاره کرد.

کنه زعفران

پراکندگی و میزبان ها: گونه ای است همه جازی که از مهم ترین آفات گیاهی غده ای به حساب می آید. مانسون میزبان های این آفت را سیر، هویج، گلایول، انواع زنبق، نرگس، کوکب، پیاز خوراکی، سیب زمینی و سایر گیاهان غده ای ذکر کرده است. رحیمی این کنه را از مزارع زعفران شهرستان های گناباد و قاین و در سال 1381 از کلیه مزارع زعفران مناطق مرکزی و جنوبی استان خراسان از روی بنه های زعفران گزارش نموده است. البته آلودگی در مناطقی که سابقه کاشت زعفران طولانی تر بوده و یا اینکه اصول صحیح کاشت را رعایت نمی نمایند بیشتر است.

نحوه خسارت: کنه زعفران بنه ها را غالباً از محل زخم ها و گاهی قسمت های سالم بنه مورد حمله قرار می دهد. سپس ضمن تغذیه و ایجاد تونلی در بنه، در داخل تونل شروع به زاد و ولد کرده و حفره ای در بنه ایجاد می کند. این حفره به تدریج گسترش یافته و هم چنین عوامل گندزا به راحتی از محل زخم ها و حفرات به داخل بنه نفوذ کرده و باعث تسریع در پوسیدگی بنه ها می گردند.

بوته هایی که بنه آن ها توسط این کنه ها کورد حمله قرار گرفته است دارای برگ های ظریف تر و کوتاه تر از بوته های سالم می باشند و این گونه برگ ها زودتر از معمول خزان می نمایند. بنابراین خسارت کلی این آفت پس از چند سال تنک شدن مزرعه می باشد.

پیشگیری و مبارزه با کنه

که برای مزارع احداث شده و مزارع در حال احداث به شرح زیر است:

  1. بیرون آوردن بنه ها از زمین به صورت خشکه کن انجام گردد.
  2. بنه های سالم و بدون لکه های تیره برای کشت انتخاب گردند.
  3. بنه ها قبل از کاشت حتما با قارچ کش و کنه کش مناسب ضد عفونی گردند.
  4. عمق کاشت بسته به بافت خاک 15 تا 20 سانتی متر انتخاب گردد.
  5. از آبیاری مزارع در طول تابستان خودداری شود.
  6. از خاک برداری مزارع جهت کاشت مجدد زعفران خودداری گردد.
  7. هر دو سال یک بار خاک زراعی سبک در طول تابستان به ارتفاع 1 تا 2 سانتی متر اضافه گردد تا عمق کاشت بنه ها ثابت بماند.
  8. در موقع کاشت تعداد بنه بیشتری در واحد سطح استفاده گردد تا مزرعه در مدت زمان کوتاه تری به برداشت اقتصادی برسد و کنه ها فرصت کمتری برای افزایش جمعیت داشته باشند.
  9. کود دامی گاوی پوسیده و عاری از علف هرز مورد استفاده قرار گیرد زیرا به تجربه ثابت شده که کودهای گوسفندی و مرغی برای زراعت زعفران مناسب نیستند.
  10. از انتقال بنه های زعفران مناطق آلوده به سایر نقاط جلوگیری گردد.

پیشگیری و کنترل کنه در مزارع احداث شده

  • از آبیاری مزارع زعفران در طول تابستان بپرهیزید.
  • مزراعی که عمق کاشت کمتر از حد معمول است در طول تابستان خاک زراعی سبک افزوده شود، به طوری که عمق کاشت به بیش از 15 سانتی متر برسد تا بنه ها کمتر تحت تنش های مختلف باشند.
  • آبیاری های اول و دوم به حد کافی و با دقت زیاد انجام گیرد.
  • در کنترل علف های هرز مزارع دقت لازم انجام پذیرد.

تریپس بنه

از آغاز فصل رویش زعفران تا اواخر آن تریپس بر روی برگ ها دیده می شود و تا موقعی که برگ های زعفران سبز است از جمعیت بالایی برخوردار است خسارت تریپس روی برگ های زعفران به صورت پیدایش نقاط زرد تا سفید رنگ بوده که پشت این نقاط محل فرو نمودن آرواره های تریپس می باشد.

برگ هایی که شدیدا آلوده به تریپس هستند زودتر خزان می کنند و به طور مستقیم باعث کاهش محصول زعفران سال آینده می گردد. از آنجایی که جمعیت بالای این آفت در اواخر فصل رویشی زعفران دیده می شود به نظر می رسد که نیازی به مبارزه شیمیایی نمی باشد.

پوسیدگی بنه

پوسیدگی ناحیه گردن، شکم بنه و قسمت تحتانی بنه در مزارع کمتر مشاهده شده و ضرر اقتصادی ندارد. در پوسیدگی تحتانی بنه، بنه ها کوچکتر از حد طبیعی بوده و در ضمن خود بوته نیز کوتاه تر از حد نرمال می باشد، که ممکن است به دلیل نامتعادل بودن وضعیت آبیاری و حاصل خیزی خاک و سایر شرایط نامناسب خاک و یا عوامل بیماری زا به وجود آید.

بیماری قارچی رایزوکتونیا

عامل این بیماری به غلاف های خارجی روی بنه وارد شده و باعث پوسیدگی ریشه و زرد شدن برگ ها و ایجاد لکه های کوچک سفید رنگ بر روی بنه ها می شود که با پیشرفت بیماری، کپک ها به رنگ بنفش در می آید و باعث پوسیده شدن داخل و خارج بنه ها می گردد. این بیماری در کشورهای اسپانیا و فرانسه بیشتر مشاهده می گردد.

جهت جلوگیری از این بیماری توصیه می شود. قبل از کاشت ابتدا یک یا دو لایه از غلاف محافظ بنه را برداشته و برای ضد عفونی، بنه ها به مدت 1 تا 3 دقیقه در محلول 5 درصد سولفات مس قرارداده شوند. چنان چه آلودگی خیلی زیاد باشد باید بنه ها را از زمین خارج و معدوم نمود. در مبارزه با بیماری های قارچی توصیه می شود از دو تناوب زراعی و ضدعفونی نمودن زمین آلوده با سولفور کربن در دو نوبت و ضد عفونی بنه ها استفاده گردد.

بیماری سیاهک زعفران

عامل این بیماری قارچی به نام فوماگو (Fumago) است که بر روی برگ ها و بنه ها رشد می کند و راه مبارزه با آن سوزاندن برگ ها و بنه های آلوده می باشد.

بیماری زردی (کلروز برگ ها)

احتمالاً به علت فقر عناصر غذایی و یا آهکی بودن زمین و یا کمبود عنصر آهن، برگ ها زرد شده که با اضافه نمودن کودهای (ازته، فسفاته و پتاسه) به زمین و محلول پاشی مزرعه با محلول سولفات آهن و یا سایر کودهای حاوی عنصر آهن به نسبت 1 تا 2 در هزار جهت درمان این بیماری فیزیولوژیک مؤثر است.

تناوب زراعی زعفران

یک تناوب زراعی مناسب می تواند در کنترل آفات، بیماری ها و علف های هرز موثر و در حفظ حاصل خیزی خاک مناسب باشد. زعفران با یونجه به علت داشتن بیماری های قارچی مشترک نباید در تناوب زراعی پشت سرهم قرار گیرند. کشت چغندر قند و سیب زمینی نیز به علت غده ای بودن بعد از زعفران مناسب نیست و نتیجه مطلوبی عاید نمی کند.

به هر حال در صورت مشاهده بیماری بهتر است از کاشت چغندرقند و سیب زمینی و یونجه در زمین زعفران حداقل برای دو سال خودداری نمود. بعضی از زارعین زمین را به مدت چند سال به حال خود رها می کنند و برخی به زراعت غلات و کشت حبوبات در آن مبادرت می نمایند. در صورتیکه زمین در گذشته زیر کشت زعفران نباشد بعد از اکثر محصولات زراعی مرسوم نظیر گندم، جو، پنبه و جالیز می توان نسبت به کاشت بنه زعفران اقدام نمود.


مرحله برداشت زعفران

برداشت زعفران شامل چیدن گل ها و جدا کردن کلاله (مادگی) یعنی قسمت خوراکی گیاه که به زعفران شهرت دارد از سایر قسمت های گل می باشد. زمان برداشت محصول زعفران از اواخر مهر تا اوایل آذر ماه به نسبت موقعیت اقلیمی نقاط زعفران خیز متغیر است. گل های زعفران معمولاً از اواخر مهر ماه ظاهر شده و به تدریج بر تعداد آن ها افزوده می شود. به محض پیدا شدن اولین گل ها در مزرعه برداشت محصول آغاز می شود.

هر پیازی بسته به درشتی و ریزی و قدرت و ضعف خاک ممکن است 1 تا 3 گل از هر جوانه تولید شود، عمر متوسط گل ها در صورتی که چیده نشوند 3 روز است معمولاً دوره گل دادن زعفران در حدود 15 تا 20 روز است. برداشت گل زعفران فقط با دست انجام می گیرد.

بهترین موقع برداشت گل به منظور حفظ مرغوبیت و عطر و رنگ زعفران صبح خیلی زود و قبل از باز شدن غنچه ها می باشد. برداشت گل به حالت غنچه به جای حالت های نیمه باز و کاملا باز، می تواند یک روش مفید در جهت کاهش بار میکروبی اولیه زعفران در نظر گرفته شود. گل ها را در سبد جمع آوری و در اولین فرصتی که دست می دهد به محل جداسازی منتقل می نمایند.

دستورالعمل زراعت زعفران

محلی که برای نگهداری گل تا زمان جداسازی در نظر گرفته می شود باید کاملاً پوشیده، سرد، دور از گردو غبار و شدت تابش نور آفتاب باشد. مدت نکهداری گل نباید از 10 ساعت تجاوز نماید و باید ترتیبی اتخاذ شود که بلافاصله پس از برداشت گل اقدام به جداسازی شود.

دستورالعمل زراعت زعفران

دستورالعمل زراعت زعفران


عملکرد اقتصادی زعفران

عملکرد اقتصادی زعفران معمولاً بر اساس مقدار گل برداشت شده در واحد سطح یا وزن زعفران خشک استحصال شده در واحد سطح بیان می گردد. از آنجا که زعفران خشک شامل مجموع کلاله و خامه می باشد در مواردی عملکرد بر اساس وزن تولید شده از هر کدام از این دو جزء در واحد سطح بیان می گردد.

تخمین عملکرد مزرعه گل زعفران

در پژوهشی عنوان شده است که از هر 77 کیلو کلاله تازه یک کیلو کلاله خشک به دست می آید و از هر کیلوگرم گل تازه زعفران حدود 45 گرم کلاله تازه به دست می آید که پس از خشک شدن در حدود 10 گرم زعفران خشک حاصل می شود از این رو می توان به علت گرانی این دارو پی برد. هم چنین گزارش شده است که هر 50 عدد از الیاف زعفران باید 377 میلی گرم وزن داشته باشد. از هر ده هزار گل زعفران 675 گرم محصول قابل عرضه به بازار تجارت به دست می آید.

طبقه بندی زعفران بر اساس میزان خامه

در ایران بسته به میزان خامه ی باقی مانده زعفران حاصل به نام های زیر عرضه می شود.

زعفران سر گل: این زعفران کلاً از کلاله های قرمز یک دست تشکیل شده و فاقد خامه است و به زعفران سرقلم و سر ریشه نیز معروف است.

زعفران پوشال: این زعفران به کلاله همراه با بخش های کوچکی از خامه اطلاق می شود. اکثر زعفران برداشت شده امروزی در این دسته قرار دارند. این نوع محصول کلاله های هستند که در زمان جدا کردن زعفران از زیر محل اتصال سه شاخه کلاله از قسمت سفید جدا شده اند.

این زعفران از کلاله همراه با خامه تشکیل شده است و از مرغوبیت کمتری از زعفران سرگل و پوشال برخوردار است.

خشک کردن زعفران

عمده بهبود کیفیت زعفران مربوط به فن آوری صحیح و اصولی محصول به ویژه خشک کردن آن می باشد. استفاده از روش های نوین خشک کردن از جمله به کار بردن توری های مخصوص خشک کن و گرم کن های ویژه در افزایش بهره وری و بهبود کیفیت این محصول مؤثر می باشد.

برخی از روش های خشک کردن زعفران، عبارت اند از خشک کردن در شرایط اتاق، خشک کردن در الک بر روی منبع حرارتی. علاوه بر روش های ذکر شده در شرکت های فرآوری زعفران برای خشک کردن از دستگاه های خشک کن استفاده می شود. این دستگاه ها غالباً آون های الکتریکی و یا خشک کن هایی می باشند که در آن ها هوای گرم به وسیله مشعل تولید شده و جریان حاصل، زعفران را در طبقات چرخان خشک می نمایند.

دستورالعمل زراعت زعفران

دستورالعمل زراعت زعفران

در زیر عوامل مهم مؤثر در عملکرد زعفران به صورت فهرست وار بیان می گردد:

  1. عمر مزرعه: سال اول و سال های بعد از سال ششم عملکرد زعفران نقصان می یابد.
  2. باروری خاک: افزودن کود حیوانی کمک شایانی به افزایش عملکرد می نماید.
  3. اندازه بنه کاشته شده: هرچه اندازه بنه کاشت شده بیشتر باشد عملکرد سال اول و سال های بعد بیشتر خواهد بود.
  4. آبیاری: بر خلاف نیاز آبیاری کم زعفران، ثابت شده است که یک آبیاری در مرداد ماه موجب افزایش عملکرد گل این گیاه می گردد.
  5. تعداد بنه کاشته شده: تعداد بنه بیشتر کشت شده در واحد سطح و کوتاه نمودن عمر برداشت یک مزرعه منجر به افزایش عملکرد خواهد شد.
  6. برداشت به موقع گل و خشک نمودن صحیح آن.
  7. کنترل آفات، بیماری ها و علف های هرز زعفران.
  8. پیازهای درشت و سالم عاری از هر گونه بیماری و آلودگی برای کشت مزرعه انتخاب شود.
  9. ردیف کاری به جای کپه کاری نتیجه بهتری می دهد و عملیات ماشینی را در داخل مزرعه سهل و آسان می کند.
  10. در هنگام استراحت تابستانی گیاه زعفران از آبیاری آن خودداری شود.
  11. حتی الامکان در موقع خواب تابستانه با علف های هرز مبارزه شود.
  12. چون هر ساله پیازها به سطح خاک نزدیک می شوند افزودن لایه ای معادل دو تا سه سانتی متر از کود و خاک و خاکستر سبب حفاظت بیشتر پیازها از تنش های محیطی شده و در عین حال مواد مغذی بیشتری به گیاه می رسد.
  13. پس از آبیاری سله شکنی زمین ضرورت کامل دارد تا گل ها به آسانی بتوانند از خاک بیرون آیند منتهی باید دقت کرد که عمق سله شکنی طوری نباشد که به پیازهای زعفران آسیب برسد.
  14. برداشت گل در ساعات اول روز ( 4 - 9 صبح ) موقعی که گل ها به صورت غنچه باشند باید انجام شود.
  15. زعفران باید در ظروف در بسته فلزی، چوبی قلع دار یا شیشه ای در دار دور از نور و رطوبت و حرارت نگهداری شود.

دستورالعمل زراعت زعفران

تبلیغات
برچسب ها
منابع
نویسنده
فرهنگ نصیری
فرهنگ نصیری

فرهنگ در رشته‌ی مهندسی کامپیوتر تحصیل کرده و در تیم تولید محتوا فعالیت می کند. زمان آزادش را صرف یادگیری مطالب آموزشی در زمینه استراتژی محتوا و بازاریابی آنلاین می کند.
مجموع پست ها: 281 مجموع سوالات: 0 مجموع پاسخ ها: 1
مطالب مرتبط
تبلیغات
سایر آموزش های زعفران
پرسش و پاسخ
۰ پاسخ
۰ امتیاز
اندروید سیستم ریکاوری
آموزش تصویری ریست فکتوری تبلت های لنوو Lenovo A7-40, A7-50
۰ پاسخ
۰ امتیاز
اندروید سیستم ریکاوری
آموزش تصویری ریست فکتوری تبلت های لنوو Lenovo A7-40, A7-50
سوالتان را بپرسید
تبلیغات
محصولات آموزشی
فروشگاه